موضوع: فقه الاسره/احکام الصبیان /بررسی مساله اطاعت از والدین
سخن در مساله اطاعت از والدین بود که برخی از فقها جهت اثبات وجوب اطاعت به نحو مطلق سراغ آیات و روایات رفتند.
اولین روایت بیان شد و وجه استدلال هم بیان شد.
مختصرا در این روایت حضرت رسول صلی الله علیه و اله دو نصیحت فرمود. یکی عدم شرک و دومی اطاعت از والدین که این اطاعت تقیید نخورده و مطلق است. لکن به نظر ما این استدلال تمام نیست چون با مبانی در تعارض است.
در واقع صیغه امر فَأَطِعْهُمَا نطلق است و دلالت بر وجوب اطاعت از والدین دارد که مطلوب ثابت می شود.
نقد استدلال :
این روایت به نظر ما حمل بر شرائط تقیه و توصیه های اخلاقی می شود. بیان مطلب و توضیح مطلب اینست که در صدر روایت می فرماید اگر وادار به شرک شدی اما قلبت مستحکم و معتقد به توحید بود و ایمان بود، در این صورت اشکالی ندارد برای حفظ جان صرفا اظهار شرک کنی؛ لذا طبعا جزو موارد تقیه می باشد.
هکذا در ذیل روایت هم دستور به اطاعت مطلق از والدین می دهد به شکلی که اگر والدین به فرزند امر کردند که همسرت را طلاق بده یا اموالت را در فلان مسیر مصرف کن در این مورد بلاشک وجوب اطاعت دارد به قرینه «ان ذلک من الایمان» که این تعبیر کاشف از آن است که مقصود اینست که احترامات ویژه برای والدین از اسباب و نشانه های کمال ایمان است و مقصود اصل اسمان نیست چرا که ارکان ایمان کما اینکه بیان شد سه چیز است یعنی توحید و نبوت و ولایت.
مضاف بر آنکه اگر قائل شویم اطاعت از والدین مطلقا واجب است قهرا و قطعا منجر به عسر و حرج جدی برای فرزند خواهد بود و هکذا سبب می شود بعضا فرزند در زندگی شخصی خودش تقریبا مسلوب الاختیار بوده باشد.
روایت دوم :
از کتاب محاسن مرحوم برقی، صحیحه ابی خدیجه
عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْجَهْمِ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُكَ أُبَايِعُكَ عَلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص أُبَايِعُكَ عَلَى أَنْ تَقْتُلَ أَبَاكَ فَقَبَضَ الرَّجُلُ يَدَهُ فَانْصَرَفَ ثُمَّ عَادَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُ عَلَى أَنْ أُبَايِعَكَ عَلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ عَلَى أَنْ تَقْتُلَ أَبَاكَ قَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ إِنَّا وَ اللَّهِ لَا نَأْمُرُكُمْ بِقَتْلِ آبَائِكُمْ وَ لَكِنْ الْآنَ عَلِمْتُ مِنْكَ حَقِيقَةَ الْإِيمَان … أَطِيعُوا آبَاءَكُمْ فِيمَا أَمَرُوكُمْ وَ لَا تُطِيعُوهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّه[1]
(به سند مذکور از رسول خدا صلی الله علیه و اله نقل است که شخصی خدمت ایشان رسید و عرض کرد من امده ام بر اساس اسلام با شما بیعت کنم. حضرت فرمود بیعت تو را می پذیرم به شرطی که پدرت را به قتل برسانی. آن شخص دستش را کشید و رفت. مجددا برگشت و به رسول خدا صلی الله علیه و اله عرض کرد با شما بیعت می کنم بر اساس اسلام. حضرت فرمود می پذیرم به شرط اینکه پدرت را به قتل برسانی. شخص گفت : قبول است. حضرت فرمو : ما به خدا قسم امر به کشتن پدر نمی کنیم ولی الان دانستم که تو حقیقت ایمان را دارا هستی… پدرانتان را در انچه دستور میدهند اطاعت کنید ولی در معصیت خدا اطاعت نکنید.)
در این روایت امتحان و اختباری مشکل و سخت از این شخص میگیرند. اما این شخص قبول میکند و میپذیرد. بعد از قبول حضرت اسلام و بیعت او را پذیرفتند.
وجه استدلال :
أَطِيعُوا آبَاءَكُمْ فِيمَا أَمَرُوكُمْ صیغه امر است و مطلق هم هست پس ثابت می شود که اطاعت از والدین مطلقا واجب است. در واقع در ادامه دستور دادند از پدرانتان اطاعت کنید در اوامر ایشان و در استدلال به این فرمایش حضرت، می گویند این امر رسول اکرم صلی الله علیه و اله مطلق است و تقیید به قیدی نخورده است.
نقد استدلال :
اینجا هم به تناسب مقام توصیه اخلاقی است به قرینه اختبار و امتحانی که در صدر روایت است. مضاف رب محذوراتی که در روایت قبل بیان کردیم مثل عسر و حرج شدید و مسلوب الاختیار شدن در این روایت نیز جاری است. همچنین مبانی مانع از چنین استدلالی است چرا که اطاعت مطلق از والدین کافر متناسب با مبانی نخواهد بود.
روایت سوم :
نقل فضل بن شاذان از مکاتبه مامون و امام رضا علیه السلام
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ بِنَيْسَابُورَ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ وَ خَمْسِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ النَّيْسَابُورِيُّ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا ع أَنْ يَكْتُبَ لَهُ مَحْضَ الْإِسْلَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِيجَازِ وَ الِاخْتِصَارِ فَكَتَبَ ع لَه … وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَاجِبٌ وَ إِنْ كَانَا مُشْرِكَيْنِ وَ لَا طَاعَةَ لَهُمَا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل … [2]
(به سند مذکور از فضل بن شاذان نقل است که مامون از امام رضا علیه السلام خواست که محض و مخ اسلام را به نحو اختصار برایش بنویسد و حضرت برای او نوشت … و نیکی به والدین واجب است هرچند مشرک باشند و اطاعت از ایشان در معصیت خداوند جایز نیست.)
وجه استدلال :
در این روایت، حضرت رضا علیه السلام تصریح فرموده است که نیکی به والدین واجب است و مقید به قیدی نشده، که اطاعت از انها هم مصداق نیکی به انهاست پس قهرا اطاعت از انها مطلقا واجب میباشد.
نقد این استدلال در جلسه اینده بیان خواهد شد.