موضوع: فقه الاسره/احکام الصبیان /بررسی مساله اطاعت والدین
خلاصه ای از مطالب گذشته :
در مبحث وجوب اطاعت از والدین به لطف خداوند اصل مباحث تبیین و تکمیل شد و مشخص شد که دیدگاه فقهایی که معتقدند اطاعت والدین مطلقا واجب است، ناتمام و ادله آن غیر کافی برای اثبات مدعا هستند.
نتیجه بحث همان مختار خود ماست که در اثناء مباحث به صورت متفرقه بیان شد که به فضل خداوند متعال و عنایت حضرت ولی عصر عجل الله فرجه در جمع بندی مباحث مختار خودمان را بیان خواهیم کرد.
علی ای حال از نظر ما بر اساس اقتضای ادله و مبانی در مقام، قدر متیقن اینست که بدون شک ایذاء والدین حرام است، تحقیر به مقام والدین حرام است، توهین به ایشان حرام است و ﴿لا تَقُلْ لَهُما أُف﴾ دلیل و سند این نظریه است. بنابراین هرگونه تحقیر و تضعیف والدین به کمترین مقدار حرام است. البته فرهنگ و اقتضائات زمانی و مکانی در مصداق دخیل است که سابقا بیان شده است.
تا بدینجا بحث و اختلافی نیست و دلیل آن هم تام است.
لکن اختلاف در این بود که برخی ادعا کردند اطاعت از والدین مطلقا واجب است ولو ایذاء لازم نیاید.
مختارنا :
همانطور که بیان شد و فهمیده شد به نظر ما در این مساله آنچه که مسلم و محرز است اینست که اگر مخالفت والدین سبب ایذاء و تحقیر بوده باشد قطعا حرام است و فقط در همین صورت طبعا اطاعت از آن ها به جهت اجتناب از ایذاء شرعا واجب می شود فلذا اگر این محذور اتفاق نیافتد (به هر دلیلی) ما دیگر دلیلی نداریم که وجوب اطاعت را ملطقا ثابت کند مخصوصا با لحاظ مبانی که گفته شد.
1- عدم سنخیت بین جایگاه انسان معمولی به عنوان والدین که نوعا آمیخته با انواع خطاها و اشتباهات هست با وجوب اطاعت مطلق از او مثل آیه کریمه ﴿اطیعوا الله و اطیعوا الرسول﴾ [1] و در واقع اطاعت مطلق از خدا و رسول و اهل بیت علیهم السلام واجب است ولی در والدین چنین اطاعتی وجوب و لزوم ندارد.
2 – این ادعای وجوب مطلق اطاعت جداً در معرض عسر و حرج شدید برای فرزند است و در واقع مستلزم تالی فاسد است؛ کافی است که شما تصور کنید که والدین نسبت به فرزندان خود از اول صبح تا اخر شب چقدر امر و نهی دارند که خیلی از اینها در این روابط امتثال نمی شود.
3 – در برخی از موارد با حقوق خود فرزند تنافی دارد و بعضا سبب می شود این فرزند در امور خودش مسلوب الاختیار شود.
وجه و هدف برخی از فقها که معتقد به وجوب اطاعت مطلق شده اند :
اما اینکه برخی از فقها مدعی شده اند که اطاعت از والدین مطلقا واجب است تصور ما این است که بزنگاه چنین اعتقاد و فتوایی، روایات شدید در توصیه به اطاعت از والدین است و گویا لحن شدید برخی از روایات که توصیه شدید اخلاقی دارد این آقایان را به این اشتباه دچار کرده است و تصور کرده اند که مقصود وجوب فقهی است. مثل فرمایش امام سجاد علیه السلام که فرمود :
من کراهت دارم همراه مادرم بر سر سفره بنشینم. زیرا خوف آن را دارم که لقمه ای را بردارم که مادرم به آن لقمه نگاه داشته است.
نکته عجیب این است که این فرمایش حضرت درباره مادر رضاعی ایشان است چرا که مادر اصلی ایشان در حین ولادت حضرت از دنیا رفته اند.
در کنار این روایت، آیه شریفه ﴿قضی ربک﴾ نیز وجود دارد که عبارت «قضی» دلیل محکم بر یک حکم است.
در حالی که ما باید بر اساس ادله و مبانی حکم کنیم و با توجه به این نکات، باید بیان کنیم که این روایات در مقام توصیه های اخلاقی است که البته لازم است رعایت شود لکن در مقام بررسی حکم فقهی نمیتوان به روایات اخلاقی تمسک کرد.
کما اینکه در وجوب صله رحم و حرمت قطع رحم بر اساس ادله و مبانی ما ثابت کردیم که هر دو حیث فقهی دارند یعنی هم قطع رحم حرام است و هم کمترین مرتبه صله رحم واجب فقهی است و سایر مراتب آن مستحب و توصیه اخلاقی است در حالی که همیشه مشهور فقها معتقد بودند صله رحم در هیچ مرحله ای وجوب فقهی ندارد و بلکه صرفا توصیه اخلاقی است.